Veel bedrijven kennen artikel 4 van de EU AI Act nog niet - terwijl deze verplichting al van kracht is. Anders dan de hoog-risico-regels (deadline 2 augustus 2026) is de plicht tot AI-geletterdheid ingegaan op 2 februari 2025. Dat betekent: als uw medewerkers vandaag ChatGPT, Copilot, Gemini of een specifieke AI-tool gebruiken zonder enige vorm van scholing, voldoet u op dit moment niet aan de wet.
Goed nieuws: artikel 4 is geen lijvig artikel met formele eisen. Het is een open norm - en u heeft veel ruimte om de invulling op uw organisatie af te stemmen. Slecht nieuws: omdat de norm open is, moet u zelf bewijzen dat u er aan voldoet. Geen template van Brussel, geen erkend certificaat dat het probleem voor u oplost.
Wat zegt artikel 4 letterlijk?
De kern: "Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om, voor zover mogelijk, een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen onder hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren of gebruiken."
Drie woorden zijn cruciaal:
- Toereikend niveau - moet passen bij de rol en het AI-systeem in kwestie. Een ontwikkelaar van een chatbot heeft een ander kennisniveau nodig dan een marketingmedewerker die ChatGPT gebruikt.
- Personeel - alle medewerkers die AI bedienen of gebruiken, dus ook stagiairs, uitzendkrachten en payroll.
- Andere personen - externe consultants of leveranciers die namens u AI inzetten vallen er ook onder.
Voor wie geldt het concreet?
Iedereen die AI aanbiedt (provider) of inzet (deployer) binnen een organisatie. Dus niet alleen tech-bedrijven die AI bouwen, maar elk MKB-bedrijf dat een AI-tool gebruikt - van advocatenkantoor tot loodgietersbedrijf met een AI-chatbot op de website.
Waar trekt u de grens? Bij medewerkers die structureel output van AI gebruiken in hun werk. Een medewerker die ooit eens Google Translate gebruikt valt erbuiten; een medewerker die dagelijks ChatGPT inzet voor klantcommunicatie valt erbinnen.
Drie kennisniveaus om mee te werken
De wet zelf maakt het onderscheid niet, maar in de praktijk werkt het om drie kennisniveaus aan te houden:
| Niveau | Voor wie | Inhoud |
|---|---|---|
| Basis | Alle medewerkers die incidenteel AI raken (ook indirect, bv. via Copilot in Office) | Wat is AI? Wat is generatieve AI? Risico's: hallucinaties, bias, datalekken via prompts. Bedrijfsregels. |
| Gevorderd | Medewerkers die AI dagelijks zakelijk gebruiken (marketing, support, sales, HR) | Promptkwaliteit, bronvermelding, contracten/DPA's, AVG-aspecten, hoe bias herkennen, escalatieroutes. |
| Specialistisch | Eigenaren of beheerders van hoog-risico AI (HR-AI, kredietbeoordeling, medische AI) | Volledige verplichtingen onder de AI Act, risicobeheer, logging, monitoring, incidentmelding, auditdocumentatie. |
Praktisch: de meeste MKB-bedrijven kunnen volstaan met een basistraining voor iedereen (1–2 uur) en een gevorderde sessie voor zware gebruikers (halve dag). Specialistische scholing is alleen relevant als u hoog-risico AI inzet.
Wat moet er minimaal in een AI-geletterdheidsprogramma?
Zorg dat uw training de volgende onderwerpen raakt - schaal de diepgang per niveau:
- Wat is AI? Verschil tussen klassieke automatisering en machine learning, wat een groot taalmodel doet, waar de output vandaan komt.
- Risico's: hallucinaties, bias, schending van auteursrechten, lekken van vertrouwelijke informatie via prompts.
- Wettelijk kader: AVG, EU AI Act in hoofdlijnen, Artikel 5-verboden, transparantieplichten.
- Bedrijfsbeleid: welke tools mogen wel/niet, welke data mag erin, wanneer mens-in-de-lus verplicht is.
- Praktijkoefening: prompts schrijven, output controleren, bronvermelding, escalatie bij twijfel.
Hoe maakt u het aantoonbaar?
De toezichthouder, in Nederland de Autoriteit Persoonsgegevens en (sectoraal) andere instanties, vraagt in audits om bewijs. Houd minimaal bij:
- Wie heeft welke training gevolgd (naam, datum, niveau)?
- Welke inhoud bevatte de training (slides, e‑learning, hand-out)?
- Hoe is de training gekoppeld aan uw interne AI-beleid en AI-register?
- Hoe wordt nieuw personeel onboarded en wanneer wordt herhaald (jaarlijks is een goede vuistregel)?
Eenmalig een YouTube-filmpje delen in Slack met "kijk hier even naar" voldoet niet. Geen registratie = geen bewijs. En zonder bewijs kan een toezichthouder vaststellen dat u niet aan artikel 4 voldoet, ook als uw mensen feitelijk wel goed met AI omgaan.
Sancties op niet-naleving
Artikel 4 valt niet in de zwaarste boetecategorie van artikel 5, maar handhaving kan wel leiden tot boetes tot €15 miljoen of 3% van de wereldwijde jaaromzet. Belangrijker in de praktijk: bij elk ander incident (datalek via een prompt, foutieve AI-output naar een klant) zal de toezichthouder ook controleren of artikel 4 op orde is. Geen geletterdheidsprogramma = verzwarende omstandigheid.
Snelle aanpak voor de komende vier weken
- Week 1 - Inventariseer welke AI-tools in uw bedrijf gebruikt worden (vraag het breed uit, niet alleen IT).
- Week 2 - Bepaal per rol welk niveau (basis/gevorderd/specialistisch) past.
- Week 3 - Kies of maak trainingsmateriaal. Er zijn diverse open Nederlandse e-learnings; eigen materiaal mag ook.
- Week 4 - Rol uit, registreer deelname, koppel aan onboarding.
Weet u of uw AI-geletterdheid op orde is?
De gratis ActCheck-scan toetst onder meer of uw bedrijf voldoet aan artikel 4. In 10 minuten weet u waar u staat.
Start de gratis check